без башҡортлар
БАҠАЛЫ РАЙОНЫ
1930 йылда Башҡортостан Республикасы Бәләбәй кантонының Баҡалы, Ҡороч, Рәжәп, Шаран, Исмаил һәм Азнағол волослары жирләрендә ойошторолған.
Тарихи Башҡортостанның административ-территориаль бүленешенең нигезендә башҡорт халҡының ыруларға бүленеше ята. Борон районның көнчығыш өлөшө Ҡырғыз нәселе төркөмө башкортларының жирләре булған, алар монда Тоҡтағол, Иске Ҡатай һәм Яңа Ҡатай, Ҡамай (Камей), Иске Ҡуян һәм Ҡамышлытамаҡ (Новокуяново), Килкә-Абыз, Саҡат, Үчтем һәм башҡа ауылларны нигезләгән.

Сөн йылғасының сул яғы һәм Ыҡ йылғасы буйлары Юрма төркөмө башҡортлары таралған жирләрнең төньяҡ-көнчығыш чиге булып тора, аларның тоҡомнары Урмантай, Яңа Томоҡ, Яңа Урсай, Яңа Сасыҡкүл, Мостафа ауылларында йәшәй. Былар, төп халыҡның биләмәләре, әлеге ваҡытта Ыҡ йылғасының сул яҡ яры, Татарстан Республикасының Азнаҡай районында урынлашҡан. Баҡалы районының зур булмаған өлөшө, аның төньяҡ-көнбатыш мөгөшө - Бүләр төркөмө башҡортлары таралған жирләрнең чиге.

Монда бу төркөм башҡортларының төп халҡы жирләре булған: Әлмәт һәм Әгерже, бөгөнгө көндә Татарстан Республикасының Мөслим һәм Аҡтаныш районнары.

Элек бу районнар урынлығы Юрма, Ҡырғыз, Бүләр волосларына ҡараған. БАССР төзөлгәнчегә тиклем, Башҡортостан территориаль бүленешкә күчкәндә бу жирләрдә түбәндәге волостьлар урынлашҡан була: Баҡалы, Диәш, Нағайбәк, Ҡороч волостенең зур өлөшө, Зәйет волостенең зур булмаған өлөшө (Иске Урманай ауылы).
БАҠАЛЫ РАЙОНЫ ҒОРУРЛЫҒЫ
1939 - 2010 йй. ЙӘНИСӘП БУЕНЧА БАКАЛЫ РАЙОНЫ ХАЛКЫ
Бакалы районы халкының өчтә бересе - башкортлар

Башҡортлар безнең эраның I меңйыллығының икенче яртысында актив сәйәси процеслар ағымында Евразияның далалы-урманлы өлөшендә барлыҡҡа килгән.

Уртаҡ башҡорт атамасы астында төрөк-хәзәр, угрофин, соңармарт чығышлы халыҡ бердәм хәрби-политик союз төзөгән. Ҡатмарлы геосәйәси көрәш барышында Башҡортларға уғызлар, ҡыпчаҡлар, соңраҡ монголлар һәм нуғайларның куркыныч янауларына уңышлы ҡаршы торырға насип була, бу халыҡлар үзләре дә киләчәктә башҡорт этносы составына керә. Бу чорда көнбатыш һәм көнчығыш илләре Көньяҡ Уралны Башҡортлар иле – Ард Аль-Башҡорт, Басарция, Баскардия, Башкирия дип атай башлай.

Башҡорт этносы нигезендә туғанлыҡ бәйләнешләренә нигезләнеп барлыҡҡа килгән традицион ҡоролош формасы ята. Бу этносҡа төрлө чығышлы 45 ыру (ҡор) ҡарай.

Ыруның хоҡуҡи нигезе булып җиргә асабалыҡ хоҡуғы тора, ә ыру Шәжәрәсе – шул хоҡуҡның тулы чығанағы. Һәр ыруның үз хоҡуҡ, ирек билгесе була: ыру ағачы, тамғасы, ораны, ҡошо, тимер кийеме (кольчуга), легенда буйынча алар Чыңғызханнан алынған.

Башҡортларның ыру төзөлөшө аcабалыҡ –асаба җир биләү хоҡуғы нигезендә саҡланған. Асаба ғаилә башлыҡлары бу җирләрнең берлектәге хуҗалары булып, дөйөм биләмәләр белән идара иткән. Бу институтның йәшәү көчө шул кадәр ныҡ булған, ул хатта Алтын, Нуғай Урдалары, Ҡазан ханлыҡлары таралғаннан соң да йәшәй.

Ул монархия таралғаннан соң XX ғасыр башларында ғына җир йөзөннән бөтөнләй юҡ була. Җиргә булған асабалыҡ хоҡуғы халыҡның юғары мобилизацион ҡеүәтен саҡларға һәм тарихында булған ауыр чорларны кичерергә йәрдәм итә. Мисал өчен, XVII – XVIII ғасырлардағы Башҡорт күтәрелешләре, XX б. Гражданнар суғышы.


Башҡортларның асабалыҡ хоҡуғы (башкиры-вотчинники) - башҡортларның үз биләгән җирләренә күмәк (ыру) хоҡуғы. Рус (мәскәү) дәүләте борон Алтын урда чорында бирелгән бу хоҡуҡны раслады


Кердәш (әтәмбәй) башҡорт – төрлө социаль-иҡтисади һәм сәйәси сәбәпләр арҡасында асабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан айырым башҡортлар, ғаиләләр, хатта бөтөн волость башҡортлары. Көнбатыш Башҡортостанда алар бигрәк тә күп була, бу күчмә башҡортларның утраҡлыҡҡа күчә башлауы, игенчелек хуҗалыҡлары үсешеүенә, шулай уҡ крайның крәстиән, хөкүмәт, заводлар тарафыннан колониялаштырылыуына бәйле. Җир хоҡуғыннан язған башҡорт чит ҡабиләдә әтәмбәй (кердәш) була, ясаҡ түләй (XVI-XVII б.), соңраҡ түләүче ҡатлауға ҡарай (1798-1865 й.)
Асаба башҡорт өч нимәне белергә тейеш иде:

• Шәжәрәсен;
• Йолдызларның исемләрен һәм күренешен;
• Боронғо ханлар турасында легендә һәм риүәйәттәр.

XIX быуат мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев

Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев
1841-1907
бакалы башкортлары
ЮРМИ, ҠЫРҒЫҘ, БҮЛӘР, ИРӘКТЕ
бу башҡорт ырыулары Бакалы районында асаба булған

ЮРМИ

Юрма арасы (ыру эченә кергән вағыраҡ төркөм) формалашыуы ике компонентның үзара хезмәттәшлеге арҡасында бара: беренчесе сармат-Алан мирасы белән бәйле, икенчесе Волга буйы фин-уғыр халыҡларына туғандаш.

Юрма башҡортларының асаба жирләре әлеге ваҡытта Татарстанның көньяҡ-көнчығыш өлөшөндә (Азнаҡай, Әлмәт, Лениногорск, Бөгөлмә районнары), хатта Ыҡ һәм Сөн йылғалары арасына Башҡортостанның Баҡалы районына хәтлем урнашҡан

Юрми ыруы башҡортларының ирләр генофонды G2a1-P18 иN1b гаплогруппалары белән билдәләнә. N1b гаплогруппасы юрми ыруы ата-бабалары аннаьин һәм пьянобор мәдәниәте чорында Идел һәм Ағидел йылғалары арасында йәшәүче боронғо халыҡ тоҡомо булуы ихтимал. Бу йәнәй группасы генетик яҡтан мари, удмурт һәм коми халыҡлары белән
бәйле.

G2a1-P18 гаплогруппасы Төньяҡ Кавказда, беренче чиратта, осетин (70% тир.), кабардин һәм балкарларда, шулай уҡ Өпәй ыруы башҡортларында (алар Башкортостанның Мәчетле районы һәм Свердловск өлкәсе Нижнесергинск
районында йәшәйләр).
Юрми ыруы, нуғай, үзбәк, ҡазаҡ, ҡараҡалпаҡ халыҡларына керүче ҡыпчаҡ, ҡырғыз, меңле, ҡаңлы, сальджиут, сарттаксоннарыннан аралы булараҡ башҡорт ыру-ҡабиләләр исемлегендә генә саҡланған.

БҮЛӘР
«Бүләр башҡортлары этник яҡтан Волга буйы болғарларына ғына ҡайтып ҡалмай, ә шул чорның башҡа башҡорт ясалғычлары (юрматы, юрми, йәнәй) белән тығыз бәйле булуы сәбәпле алар, күренүенчә, Болғар дәүләтенең боронғо мадьяр ҡабиләләре белән этник яҡтан үзара хезмәттәшлек этабын үткән чорона ҡарай.».

(Р.Г. Көзәй).

ҠЫРҒЫЗ

Ҡырғыз ыруы башҡортларының асаба жирләре Туймазы районыннан алып Башҡортостанның Краснокама районына хәтлем сузылған, Татарстанның Аҡтаныш, Баулы һәм Ютазы районнарын да чолғап алған
Ҡырғыз атамасы Урта Азия сығышлы булса ла, антропология менән генофонды уның Европанан сығышлы булыуына ишаралай. Ирләр яғыннан генетик материаллар шушы ыру башкортлары варисларының Көньяҡ Балтика халҡы белән боронғо бәйләнешенә күрсәтә.
Генетические исследования подтвердили выводы ученых о родстве башкир родов Табын, Иректы, Унлар, Кудей, Балыксы, Танып, Кошсо. Их генетический маркер – гаплогруппа R1a-M198 (субклад R1a1-Z93). Предками табынцев и иректинцев были ираноязычные племена сако-масагетского круга, обитавшие к северо-востоку от Аральского моря.
Карта расселения башкирских родов
БАКАЛЫ РАЙОНЫ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ СӨЙЛӘШЕ

Бакалы районы башҡортлары боронғы һәм күп яҡлы этник-ара һәм тел-ара бәйләнешләр урнашҡан өлкәдә йәшәйләр.

Районның төп халҡының сөйләм стиле башҡорт теленең төньяҡ-көнбатыш диалектының түбәнге ағидел-ыҡ сөйләшенә ҡарай.Лексиканың түбәндәге ҡатламнарын айырып күрсәтергә мөмкин: ғөмүм башҡорт лексикасы иң киң һәм боронғы ҡатламны тәшкил итә, ғөмүм лексика, төньяҡ-көнбатыш һәм көнчығыш, көнчығыш һәм көньяҡ диалектлары лексикасы, диалекталь лексика, айырым сөйләшләргә генә хас лексика.

Шушы телдә сөйләшүче хәзерге Бакалы районы җирендә йәшәүче ыру тоҡомнары башҡорт теленең түбәнге ағидел-ыҡ сөйләше грамматикасының, хәзерге әдәби башҡорт теленә яҡынлығын, шулай уҡ көнчығыш һәм өлөшчә көньяҡ диалектның сөйләшләренә ошауын күрсәтә.

Бу исә без ҡараған сөйләшнең ғөмүмхалыҡ башҡорт теле системасы эчендәлеген исбатлай.

Түбәнге ағидел-ыҡ сөйләшенең сүзлек байлығы нигезендә ғомумбашҡорт лексикасы ята, ул бөтөн тематик төркөмнәрдә чағылыш тапҡан: ағай (брат, дядя), буран (метель, снегопад с ветром), жиһил (злой; лит. яһил), ошаҡ (ябеда).
Карта диалектов башкирского языка
• Төньяҡ-көнбатыш диалекты беренче тапҡыр 1881 й. А.Г. Бессонов тарафыннан ҡаралған.

• Н.Ф. Катанов аны ике тапҡыр өйрәнгән һәм үз эшләрендә чағылдырған (1897 и 1898).

• 1930 й.экспедициялары белән дүрт тапҡыр өйрәнелгән.

• 1954 йылғы экспедиция эшләрендә чағылдырылған (Асҡын, Балтач, Борай, Тәтешле, Янауыл районнары).

• Т.Г. Баишев тарафыннан "Башҡорт диалектларының әдәби телгә мөнәсәбәте" монографиясында (1955) һәм диссертациясында (1956) башҡорт диалектлары һәм сөйләшләре системасында чағылдырылған.

• 1955 йылда С.И. Руденко тарафыннан картограмма ясалған.
БАШҠОРТОСТАНДА ЙӘШӘҮЧЕ ТӨРКИ ХАЛЫҠЛАР
МИШӘРЛӘР, ТИПТӘРЛӘР, ҠАЗАН ТАТАРЛАРЫ ҺӘМ КРӘШЕННӘР
Мишәрләр
Төрөк этносы, хәзерге ваҡытта татар һәм башҡортлар тарафыннан ассимиляцияға дучар ителгән. Башҡортостанның 60% татарлары мишәрләрдән тора. Мишәрләрнең формалашуы Цна йылғасы бассейны, Мокша һәм Сура йылғасы тамаҡларында бара. Мишәрләрнең этник нигезен үзенә әһәмиәтле ҡыпчаҡ башланғычын алған урта ғасыр буртас халҡы тәшкил итә. IX - XIII ғ. дәүерендә мишәрләр болғар-ҡыпчаҡ тел-этник бергәлек булып формалашҡан. XIV - XVI ғ. мишәрләр фин-уғыр компонентын һәм шулай уҡ яңа төрөк (күпчелек нуғай) төркөмнәрен сеңдерә килгәннәр.

«Мещерятский наш народ прежде других иноверцев по соб-ственному своему желанию, переселившись из Золотой Орды в Россию еще в 7001 (1493) г., за верныя и беспорочныя предков наших российскому скипетру службы как при взятье Казани (в 1552 г.), так и при других многих тогдашнего времени случаях, жалованы были в разных местах на нагорной стороне Волги поместными дачами и для поселения их выгодными землями и угодьями».

«Прошение мишар-ских депутатов Абдулкадыра Абдулкаримова с «товарыщами» генерал-губерна-тору» от 1794 г.
Типтәрләр
Тарихи Башҡортостан җирендә йәшәгән халыҡның социаль төркөме. Башлыча төрлө сәбәпләр арҡасында бурычларын (хәрби хезмәт, ясаҡ) үтәй алмаған башҡортлар типтәргә әйләнгән.

Алар типтәргә күчкәч ҡазнаға җиңелчә генә ясаҡ түләгән. XVIII-XIX ғ. типтәрләргә чығышлары белән Волга буйыннан булған ясаҡлы чуашлар (татарлар), мишәрләр, марилар (черемислар), удмуртлар (вотяки) күпләп күчкән.

Метрик язуларда башҡорт чығышлы типтәрләр үзләрен "типтәр булған башҡорт", "яңа башҡорт" йәки башҡорт дип атаған.
Ҡазан татарлары һәм крәшеннәр
Башҡортостан татарларының 20% артмый.

Ҡазан татарлары XVII– XVIII ғ. чигендә Волга буйы төрөкләренең Рәсәй дәүләтенең этник сословиелы структурасында берләшүе нигезендә барлыҡҡа килгән.

Башҡорт җирләрендә йәшәүче татарларның Урта Волга буйы татарларыннан айырмалы яҡлары: матди, рухи мәдәниәттә чағылучы һәм диалекталь үзенчәлекләре бар.

Тарихи Башҡортостан чикләреннән тыш йәшәгән татарларның этномәдәни һәм социаль-иҡтисади үсешенә төньяҡ-көнбатыш һәм төньяҡ-көнчығыш башҡортлары зур йоғонты ясады.
Ничек шәжәрә төзергә?
ТӨНЬЯҠ-КӨНБАТЫШ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ ТРАДИЦИОН КИЙЕМЕ
Башҡорт күкрәкчәләренең бизәлү нигезендә җирле йолалар ята. Ләкин һәр бизәк әлегә тиклем булған өлгө буйынча эшләнсә дә үзенчәлекле була.

ИЗҮ - ОСТАЛЫҠНЫҢ СИМВОЛЫ

Җинел күкрәкчә - Изү озончараҡ, асҡа таба ярым түгәрәк була. Муйынға күкрәкчә бау йәки (бик сирәк) айырым тегелгән ярым түгәрәк яҡа белән беркетелә.

Күкрәкчәнең нигезе - озончараҡ ярым түгәрәк формадағы постаудан (сукно) йәки бер төслө генә бәрхеттән туҡыма (30x40 см). Нигезгә ҡыйғачлап уҡа рәтләре (киң һәм тар) һәм төслө тасмалар тегелә. Күкрәкчәне уртасына йәки тасма, уҡаның төрле җиренә сибелгән көмөш тәңкәләр, өстәлмәле челтәр ҡатламнары бизәй. Күбесенчә бизәү элементлары урта верткаль бағананы төзи.

Анда күбесенчә зур тәңкәләр һәм сердоликтан төймәләр тегелә.

Шулай уҡ төньяҡ һәм көнбатыш районнарда хатын-ҡызларның күкрәген әмәйзек, дәүәт, hәcитә дип аталған әйбер белән бизәгәннәр. Бизәүечне сул яҡ ҡулбаштан уң яҡ ҡул астын бәйләгәннәр. Аны әзерләгәндә туҡыма нигезгә (буй йәки озонча ярым түгәрәк) медальон, бляха, зур тәңкәләр, төймәләр, сирәк кенә мәржәннәр теккәннәр. Ҡайсы бер чаҡта бу бизәкләр киң булып, күкрәкне тулысынча ҡаплаған.

ТӨНЬЯҠ-КӨНБАТЫШ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ ТРАДИЦИОН ТУҠУЧЫЛЫҒЫ
келәм паласы - өйнөң бизәге
Урал алды җирләрендә узорлы (орнаментлы) җөнсөз паласлар— келәм суғу зур үсеш алған. Узорны җепләр белән чығаралар, нигезлеге - ҡаты итеп эрләнгән җөн йәки өч ҡат кәтүк җебе. Техник яҡтан бу туҡучылыҡның бер варианты булған.

Нигезлекнең читендә төрлө төстәге җепләр аны ике яҡтан да уратҡан, шуның өчен паласта тишек-ярыҡлар бик сирәк ҡалған.
БЕЗ БАШҠОРТЛАР
Дополнительные материалы
ДАННЫЕ ПЕРЕПИСЕЙ ПО ДЕРЕВНЯМ
БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА
С мая по октябрь 1917 года в России проходила сельскохозяйственная и поземельная перепись. Документы этой переписи сохранились только в пяти регионах страны, включая Башкортостан и сейчас этот ресурс доступен для каждого жителя республики на ресурсе Общества краеведов Республики Башкортостан www.basharchive.ru

В начале ХХ века современная территория республики была частью двух губерний – Уфимской и Оренбургской. Уфимская губерния в свою очередь делилась на уезды. Всего их было шесть – Бирский, Белебеевский, Златоустовский, Уфимский, Стерлитамакский и Мензелинский. В фондах Национального архива РБ сохранись карточки по пяти, кроме Мензелинского, это территория современного Татарстана, где сейчас города Набережные Челны и Нижнекамск.

В материале ИА Башинформ можно узнать о том как использовать этот ресурс

1
БАШКИРСКИЕ И БАШКИРО-МИШАРСКИЕ ПОСЕЛЕНИЯ БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА, ОСНОВАННЫЕ НА ВОТЧИННЫХ ЗЕМЛЯХ БАШКИР РОДА КЫРГЫЗ
2
БАШКИРСКИЕ И БАШКИРО-МИШАРСКИЕ ПОСЕЛЕНИЯ БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА, ОСНОВАННЫЕ НА ВОТЧИННЫХ ЗЕМЛЯХ БАШКИР РОДОВЫХ ГРУПП ЮРМИ И БУЛЯР.
3
ПОСЕЛЕНИЯ АЗНАКАЕВСКОГО РАЙОНА РТ ОСНОВАННЫЕ БАШКИРАМИ РОДА ЮРМИ (КОРЕННЫЕ ДЛЯ ДЕРЕВЕНЬ БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА РБ).
4
ПОСЕЛЕНИЯ ОСНОВАННЫЕ БАШКИРАМИ РОДА БУЛЯР
(КОРЕННЫЕ ДЛЯ ДЕРЕВЕНЬ БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА РБ).
РЕВИЗСКИЕ СКАЗКИ
"Ревизские сказки" или ревизии населения. Пять ревизий было проведено в течение XVIII в., еще пять ревизий - в первой половине XIX в. Сведения о башкирском населении содержатся в ревизских сказках 1795 г. (V ревизия), 1811 г. (VI), 1816 г. (VII), 1834 г. (VIII), 1850 г. (IX), 1859 г. (X ревизия).

Эти сведения собирались по так называемым сказкам старост, старшин, затем на сельском сходе 3 раза проверялись имена, возраст, родство включенных в список людей. Сказкосоставителями были русские дворяне, чиновники, нанимавшиеся за 25 - 50 руб. каждому.

За обнаруженные в списке пропуски имен, утайку душ виновные наказывались. В бланки ревизских сказок включались все члены семьи с указанием должности, имени, фамилии, возраста, родства.

На левой странице указывались мужчины, на правой — женщины. Затем за подписями юртовых старшин и деревенских начальников (аул карты) эти ревизские сказки групп деревень направлялись кантонному начальнику, а оттуда — в губернскую казенную палату (см.: Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. С. 11 - 12.). Ныне материалы ревизских сказок хранятся в Национальном архиве РБ, в фонде № 138.
1
МАТЕРИАЛЫ РЕВИЗИИ 1816 Г. (VII РЕВИЗИЯ) ПО БАШКИРСКИМ И ЭТНИЧЕСКИ СМЕШАННЫМ (БАШКИРО-ТЕПТЯРО-МИШАРСКИМ) ДЕРЕВНЯМ И СЕЛАМ НЫНЕШНЕГО БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА В ФОНДЕ №138.
• Дело № 148, д.: Костеева (390 крестьян, 33 двора | Листы 15-26).
• Дело № 149, дд.: Токтагулова (67 тептярей, 15 дворов | Листы 57-62), Камаево (159 тептярей, 34 дворов | Листы 65-74), Старо Куяново (240 тептярей, 46 дворов | Листы 1а,1в, 85-97), Мустафина (65 тептярей, 10 дворов | Листы 358-362).
• Дело № 151, дд.: Катаево (288 башкир, 48 дворов | Листы 261-268), Куяново (90 башкир, 14 дворов | Листы 270-272), Токтагулова (284 башкира, 45 дворов| Листы 284-291), Куручево (220 башкир, 25 дворов | Листы 292-297), Старая Урманаева (19 башкир, 1дворов | Листы 1030-1031), Мустафина (55 башкир, 11 дворов | Листы 1024-1027), Нарат-илга (14 башкир, 1 двор | Листы 1028-1029), Азмеево (14 башкир, 6 дворов | Листы 1032-1033).
• Дело № 152, д.: Токтагулова (8 мещеряков, 1 двор | Листы 142-143).
• Дело № 153, д.: Азмеево (165 татар из черемисов крещенных, 28 дворов | Листы 467-475).
• Дело № 154, дд.: Катаево (172 тептяра, 29 доров | Листы 424-431), Куручево (338 тептярей, 58 дворов | Листы 432-447), Куяново (78 тептярей | Листы 449-453), Сакатова (103 тептяра, 21 дворов | Листы 402-408), Устюмова (96 тептярей, 17 дворов | Листы 466-472), Старая Урманаева (51 тептяр, 11 дворов | Листы 489-492), Наратилга (95 тептярей, 18 дворов | Листы 482-488).

Лист ревизской сказки 1816 г., д. Токтагул.
2
МАТЕРИАЛЫ РЕВИЗИИ 1834 Г. (VIII РЕВИЗИЯ) ПО БАШКИРСКИМ И ЭТНИЧЕСКИ СМЕШАННЫМ (БАШКИРО-ТЕПТЯРО-МИШАРСКИМ) ДЕРЕВНЯМ И СЕЛАМ НЫНЕШНЕГО БАКАЛИНСКОГО РАЙОНОВ В ФОНДЕ №138.

Лист ревизской сказки 1834 г., д. Токтагул.
•Дело № 507, дд.: Килькабызова (1 ясачный татар, 1 двор | Листы 331- 332), Старая-Урманаева (23 ясачных татар, 8 дворов | Листы 645-646), Азмеева (248 татар и черемисов новокрещёных, 29 дворов | Л. 51-57), Азмеева (104 некрещеных черемисов, 12 дворов | Листы 70-73), Мустафина (136 ясачных татары, 24 дворов | Листы 498-502).
• Дело № 510, дд.: Камаевой (252 тептяра, 31 двор | Листы 768-779), Куру- чево (511 тептярей, 58 дворов | Листы 878-899), Куяново (243 тептяра, 43 двора | Листы 628-638; 120 тептярей, 13 дворов | Листы 678-682), Костеева (4 тептяра, 1 двор | Листы 708-709; 10 тептярей, 1 двор | Листы 804- 805), Килькабызова (454 тептяра, 42 двора | Листы 786-803), Мустафина (65 тептярей, 11 дворов | Листы 926-931), Наратилга (128 тептярей, 18 дворов | Л. 1050-1055).
• Дело № 511, дд.: Сакатова (150 тептярей, 21 двор | Листы 153-159), Устюмова (119 тептярей, 17 дворов | Листы 521-526), Токтагулова (66 тептярей, 14 дворов | Листы 427-433).
• Дело № 512, дд.: Куяново (131 башкир, 15 дворов | Листы 509-517),Токтагулова (417 башкир, 46 дворов | Листы 534-553), Катаево (459 башкир, 51 двор | Листы 483-507), Куручево (361 башкир, 25 дворов | Листы 518-533), Старая-Урманаева (18 башкир, 3 двора | Листы 19-24), Азмеева (23 башкира, 3 двора | Листы 2-3), Мустафина (123 башкира, 18 дворов | Листы 6-14), Наратилга (37 башкира, 7 дворов | Листы 13-19).
• Дело № 515, дд.: Токтагулова (16 мещеряков, 3 двора | Листы 92-94).
3
МАТЕРИАЛЫ РЕВИЗИИ 1859 Г. (X РЕВИЗИЯ) ПО БАШКИРСКИМ И ЭТНИЧЕСКИ СМЕШАННЫМ (БАШКИРО-ТЕПТЯРО-МИШАРСКИМ) ДЕРЕВНЯМ И СЕЛАМ НЫНЕШНЕГО БАКАЛИНСКОГО РАЙОНА В ФОНДЕ №138.
• Дело № 522, дд.: Токтагулова (609 башкир, 40 дворов | Листы 257-289; 33 мещеряка, 4 двора | Листы 289-290; 163 тептяра, 13 дворов | Л.291-299), Камаево (333 тептяра, 27 дворов | Листы 145-166; 21 мещеряк, 4 двора | Листы 166-167; 6 башкир, 1 двор | Лист 168), Катаево (449 башкир, мещеряков и тептярей, 39 дворов | Листы 315-336; 56 башкир, 2 двора | Листы 336-338), Куручево (422 башкира, 20 дворов | Листы 3-23; 828 тептярей, 60 дворов | Листы 23-58), Куяново (441 тептяр, 39 дворов | Листы 113-141), Ново Куяново (152 башкира, 11 дворов | Листы 339-346), Урманаева (8 тептярей, 1 двор | Листы 457-458).
• Дело № 731 а, б, дд.: Новое Катаево (804 башкира, 47 дворов | Листы 323-364), Старая Куянова (20 башкир, 2 двора | Листы 365; 216 тептярей, 14 дворов | Листы 365-377).
• Дело № 731 в, д.: Килькабызова (620 тептярей, 43 двора | Листы 656- 685).
• Дело № 757 з, дд.: Мустафино (251 башкир, 20 дворов | Листы 162-177), Азмеева (62 башкира, 3 двора | Листы 178-183), Нарат-Елга (65 башкир, 6 дворов | Листы 184-189; 183 тептяра, 18 дворов | Листы 189-200), Урманай (35 башкир, 4 двора | Листы 203-205; 93 тептяра, 15 дворов | Листы
205-209).
• Дело № 732, дд.: Сакатова (239 башкир, мещеряков и тептярей, 20 дворов | Листы 44-59), Устюмово (197 башкир, мещеряков и тептярей, 14 дворов | Листы 60-71), Костеева (36 тептярей, 2 двора | Листы 287-291).

Лист ревизской сказки 1859 г., д. Токтагул.
МЕТРИЧЕСКИЕ КНИГИ
Метрическая книга — основной документальный источник при изучении истории своего рода, составлению родословной, поколенной росписи и генеалогического древа. Метри́ческая книга (устар.) - реестр актов гражданского состояния рождении, браках, разводах и смертях составленных в хронологическом порядке. В России ведение метрических книг осуществлялось по конфессиям.

Обязанность повсеместного введения метрических книг для православного населения было возложено на христианскую церковь Указом императора Петра I от 1722 г. На территории исторического Башкортостана регистрация актов гражданского состояния для мусульманского населения началось по Указу Правительствующего Сената от 21 сентября 1828 г. «О введении в употребление метрических книг по Оренбургскому магометанскому духовному управлению». Они велись вплоть до закрытия мечетей в 20-х гг. XX в.

Метрические книги Оренбургского духовного магометанского собрания (далее - ОДМС) являются уникальным фондом документов о мусульманском населении дореволюционной России. Они сохранили информацию об этнической идентичности родителей новорожденных. Национальное самоопределение мусульманского населения Урало-Поволжья наиболее точно отражает именно этот корпус документов.

В данном случае жители имели дело не с государственными чиновниками, проводившими переписи, а с приходскими муллами (имамами) своих аулов. Мулла лично контактировал с жителями селения по случаю рождения ребенка, смерти родственника или заключения брака. В метрической записи священнослужитель бесстрастно фиксировал личные сведения, в том числе этническую и этносословную самоидентификацию, обратившегося к нему прихожанина: башкир, татарин, мишар (мещеряк), тептяр, купец, государственный крестьянин, мещанин и др.

В настоящее время метрические книги по Белебеевскому, Бирскому и Уфимскому уездам Уфимской губернии находятся на хранении в Национальном архиве Республики Башкортостан в фонде ОДМС № И-295 (Ф. И-295): за 1829-1894 гг. - в описи №9, за 1895 – 1899 гг. - в описи №12, с 1900 гг. – вплоть до советского периода (20- годы) – в описи №16. Кроме того, по большинству деревень сохранились вторые экземпляры (так называемые мечетские варианты, которые должны были оставаться в приходах) - в описи №1 и в описи №15.
Кропотливую работу по приведению в порядок архива ОДМС проделал известный башкирский ученый-востоковед и религиозный деятель Ризаитдин Фахретдинов. В 1891 г. он поступил на службу казыем в ОМДС. В 1922 г. избран муфтием ЦДУМ Внутренней России и Сибири.

РИЗА ФАХРЕТДИНОВ
Метрическая книга д. Ст. Урманаево.
СЕЛЬХОЗПЕРЕПИСЬ 1917 ГОДА
Бесценными являются сведения, полученные Всероссийской сельскохозяйственной переписью населения 1917 г., организованного Временным Правительством. В так называемых подворных карточках зафиксированы полные сведения о домохозяине – главе семьи, а именно: его фамилия, имя, отчество, возраст, сословие, национальность, образование, а также приведены данные о его занятиях-промыслах, социальном положении (крестьянин, мулла, учитель и др.). Члены семьи перечислены без имен, а только с указанием их статуса по отношению к главе семьи (напр.: жена, сын, зять, отец) а также их возраста и трудоспособности.

В первоисточнике жители деревень (домохозяева) лично отвечали на вопросы переписчиков о том, кем они определяют себя по национальному признаку. В ответах, помимо башкир, попадались такие варианты: казак, тюмен, мусульманин, новобашкир, тептяр, мишар и другие.

«Эта перепись проводилась в условиях, когда Россия на короткий период стала самым свободным государством, никаких ограничений, притеснений, заранее установленных задач не существовало» (см.: Роднов М. И. Раздел VII. 1917 год. Всероссийская сельскохозяйственная и поземельная перепись по Белебеевскому, Бирскому, Уфимскому уездам Уфимской губернии 1917 г. // Западные башкиры по переписям 1795–1917 гг. // Асфандияров А. З., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. Уфа: Китап, 2001. С. 484).

Кроме того, в подворных карточках дается развернутая характеристика экономического состояния каждой семьи (сведения о землевладении данной семьи, о найме работников, количестве скота, сельхоз инвентаря), и эту информацию можно широко использовать при написании генеалогических поколенных росписей.

Сведения о домохозяевах башкирских, башкирско-мишаро-тептярских селениях нынешнего Бакалинского района хранятся в Национальном архиве РБ
Лист переписи 1917 г., д. Ст. Урманаево.
ПОХОЗЯЙСТВЕННЫЕ КНИГИ
Похозяйственная книга – документ первичного административного учета сельского населения: наличия у него земли, скота, жилых построек и другого имущества.

История похозяйственного учета в России, а в сельской местности похозяйственных книг начинается с 1934 г., когда было принято Постановление Совета Народных Комиссаров СССР № 185 «О первичном учете в сельских советах».

Похозяйственная книга также является одним из источников получения генеалогической информации. Здесь можно найти сведения о главе семьи, о составе семьи, национальности, поле, возрасте, службе, учебе и размере хозяйства, в том числе можно узнать даже год постройки дома, где проживали предки.

В этих книгах в доступной форме описано поколение, занимающее промежуточное положение между нами сегодняшними и поколением наших предков, родившихся и живших со второй половины XIX века по 1940 год, и в историческом смысле могут послужить неким перекидным мостом между современностью и древностью.

Материалы похозяйственных книг сел и деревень хранятся в районных архивах.
Похозяйственная книга
ЛИТЕРАТУРА
• Краснова З. Р. Башкирский фарфор: керамическое производство в постсоветское время // Дизайн. Искусство. Промышленность. № 3 2016.
• Краснова З. Р. Истоки традиций художественных ремесел и промыслов на северо-западе РБ и их развитие в условиях современности. Магистерская дисс. Уфа. 2015.
• Шитова С.Н. Башкирская народная одежда. Уфа: «Китап», 1995.
• Миржанова С. Ф. Северо-западный диалект башкирского языка. Уфа, 1990.
• Западные башкиры по переписям 1795–1917 гг. // Асфандияров А. З., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. Уфа: Китап, 2001.
• Список населенных пунктов Башреспублики. Уфа, Китап, 2002.
• Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния. 1877. Уфа, 2002.
• Народы Башкортостана в переписях населения: В 2 ч. Ч. I. / Териториальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Уфа: Китап. 2016.
• Кутушев Р. Р. Мусульманские метрические книги в Центральном государственном историческом архиве Республики Башкортостан // Отечественные архивы. 2012. №4.
• Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974.
• Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. 2-е изд., доп. Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2010.
• Архивная служба Республики Башкортостан. 100 лет / Управление по делам архивов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2018.
• Асфандияров А. З. Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI – первая половина XIX в.). Уфа: Китап, 2006.
• Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан. Москва-Уфа. «Дизайн. Информация. Картография». 2007.
• История башкирских родов. 2, 6, 12 тт. / Хамидуллин С. И., Азнабаев Б. А., Юсупов Ю. М., Асылгужин Р. Р., Шайхеев Р. Р., Саитбатталов И. Р. и др. Уфа, 2015-2016.
Made on
Tilda