без башҡортлар
ИЛЕШ РАЙОНЫ
1935 йылда БАССР-ның Баҡалы, Дүртөйлө һәм Чаҡмағыш районнарының территориаль үзгәртелүе арҡасында барлыҡҡа килгән
ИЛЕШ РАЙОНЫ ҒОРУРЛЫҒЫ
ҠЫЗЫҠЛЫ ФАКТ

1917 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ исәбен алу материалларына ҡарағанда Илеш районы составына
кергән ауылларда 33 000 башҡорт йәшәгән. Совет халыҡ исәбен алу бөтөн мишәр, типтәрләрнең күп өлөшөн, төньяҡ башҡортларны да татарлар составына керткән.

Башҡорт милләтле типтәрләр Сыңғрән, Бишҡурай, Түпәй һ.б. ауылларда күпләп йәшәгән. Башҡорт булған типтәрләрнең иң чағу вәкиле Муллаян Халиков, тумышы белән Бүздәк районы Аҡтау ауылыннан. М. Халиков 1919 й. 20 мартында Башҡорт Совет Автономиясы турында килешүгә ҡул ҡуйыуда ҡатнашҡан. Башҡортлар яғыннан документҡа Башҡорт хакимиәте членнары: М. Халиков, М. Колаев и А. Бикбавов ҡуялар. Советлар яғыннан – В.Ульянов (Ленин), ВЦИК председателе М.Владимирский, Милләт эшләре буйынча халыҡ комиссары И. Сталин һәм ВЦИК секретаре А. Енукидзелар ҡул ҡуя
Илеш районының күпчелеге - башҡортлар

Башҡортлар безнең эраның I меңйыллығының икенче яртысында актив сәйәси процеслар ағымында Евразияның далалы-урманлы өлөшендә барлыҡҡа килгән.

Уртаҡ башҡорт атамасы астында төрөк-хәзәр, угрофин, соңармарт чығышлы халыҡ бердәм хәрби-политик союз төзөгән. Ҡатмарлы геосәйәси көрәш барышында Башҡортларға уғызлар, ҡыпчаҡлар, соңраҡ монголлар һәм нуғайларның куркыныч янауларына уңышлы ҡаршы торырға насип була, бу халыҡлар үзләре дә киләчәктә башҡорт этносы составына керә. Бу чорда көнбатыш һәм көнчығыш илләре Көньяҡ Уралны Башҡортлар иле – Ард Аль-Башҡорт, Басарция, Баскардия, Башкирия дип атай башлай.

Башҡорт этносы нигезендә туғанлыҡ бәйләнешләренә нигезләнеп барлыҡҡа килгән традицион ҡоролош формасы ята. Бу этносҡа төрлө чығышлы 45 ыру (ҡор) ҡарай.

Ыруның хоҡуҡи нигезе булып җиргә асабалыҡ хоҡуғы тора, ә ыру Шәжәрәсе – шул хоҡуҡның тулы чығанағы. Һәр ыруның үз хоҡуҡ, ирек билгесе була: ыру ағачы, тамғасы, ораны, ҡошо, тимер кийеме (кольчуга), легенда буйынча алар Чыңғызханнан алынған.

Башҡортларның ыру төзөлөшө аcабалыҡ –асаба җир биләү хоҡуғы нигезендә саҡланған. Асаба ғаилә башлыҡлары бу җирләрнең берлектәге хуҗалары булып, дөйөм биләмәләр белән идара иткән. Бу институтның йәшәү көчө шул кадәр ныҡ булған, ул хатта Алтын, Нуғай Урдалары, Ҡазан ханлыҡлары таралғаннан соң да йәшәй.

Ул монархия таралғаннан соң XX ғасыр башларында ғына җир йөзөннән бөтөнләй юҡ була. Җиргә булған асабалыҡ хоҡуғы халыҡның юғары мобилизацион ҡеүәтен саҡларға һәм тарихында булған ауыр чорларны кичерергә йәрдәм итә. Мисал өчен, XVII – XVIII ғасырлардағы Башҡорт күтәрелешләре, XX б. Гражданнар суғышы.

Башҡортларның асабалыҡ хоҡуғы (башкиры-вотчинники) - башҡортларның үз биләгән җирләренә күмәк (ыру) хоҡуғы. Рус (мәскәү) дәүләте борон Алтын урда чорында бирелгән бу хоҡуҡны раслады


Кердәш (әтәмбәй) башҡорт – төрлө социаль-иҡтисади һәм сәйәси сәбәпләр арҡасында асабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан айырым башҡортлар, ғаиләләр, хатта бөтөн волость башҡортлары. Көнбатыш Башҡортостанда алар бигрәк тә күп була, бу күчмә башҡортларның утраҡлыҡҡа күчә башлауы, игенчелек хуҗалыҡлары үсешеүенә, шулай уҡ крайның крәстиән, хөкүмәт, заводлар тарафыннан колониялаштырылыуына бәйле. Җир хоҡуғыннан язған башҡорт чит ҡабиләдә әтәмбәй (кердәш) була, ясаҡ түләй (XVI-XVII б.), соңраҡ түләүче ҡатлауға ҡарай (1798-1865 й.)
Илеш башкортлары
ЕЛАН, ЕЛЬДЯК, КЫРГЫЗ, БҮЛәР, ЙӘНӘЙ һәм ГӘРӘЙ
бу башҡорт ырыулары Илеш районында асаба булған
Асаба башҡорт өч нимәне белергә тейеш иде:

• Шәжәрәсен;
• Йолдызларның исемләрен һәм күренешен;
• Боронғо ханлар турасында легендә һәм риүәйәттәр.

XIX быуат мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев

Мухаметсалим Уметбаев
1841-1907
Тарихи Башҡортостанның административ-территориаль бүленешенең нигезендә башҡорт халҡының ыруларға бүленеше ята. Элек Илеш районы берничә волосның өлөшө булып торған: Йылан, Ҡырғыз, Бүләр, Йәлдәк, Гәрәй һәм Йәнәй. Базы йылғасы буйы үзәннәре һәм Илеш районының көнчығыш өлөшө – йылан ыруы башҡортларының асаба жире.

Районның көньяҡ-көнчығышында йәлдәк ыруы башҡортлары нигезләгән ауыллар бар. Йылан ыруы башҡортларының көнбатыш күршеләре, шул исәптән Илеш районы жирләрендә Ҡырғыз ыруы башҡортлары йәшәй. Районның көньяҡ-көнчығыш мөгөшө бүләр һәм йәнәй ыруы башҡортлары йәшәгән жирләр белән чиктәш. Районның төньяҡ өлөшөндәге зур булмаған бер өлөшө гәрәй ыруы башҡортлары жирләренә ҡараған.

БАССР төзөлгәнчегә тиклем Башҡортостан территориаль бүленешкә күчкәндә бу жирләрдә түбәндәге волослар урынлашҡан була: Бәләбәй өйәзенең Ҡаръяуды (өлөшчә), Әсән (өлөшчә), Ҡороч (өлөшчә) һәм Имәнлекүл (өлөшчә); Бөрө өйәзенең, Андрей, Әсән (өлөшчә), Илеш, Исмаил (өлөшчә), Яңа Ҡайынлыҡ (өлөшчә).

ЕЛАН

Йылан башҡортларның иң зур ыруларыннан санала. Аларның асаба җирләре Тарихи Башҡортостанның көнбатышында зур урыннар биләгән. Көньяҡта алар БР Бишбүләк һәм Йәрмәкәй районнарыннан башланған, төньяҡҡа тасма булып, Борай районына хәтлем сузылған.

Саны буйынча Табын, Мең ыруларыннан соң Йылан ыруы башҡа башҡорт ырулары арасында 3-е урында тора, аны ноғай, хакас, себер татарлары кебек халыҡлар белән дә бер рәткә ҡуйырға мөмкин.

ЕЛЬДЯК

Шәжәрәләрдәге мәғлүмәтләргә һәм ғалимнарның тикшерүләренә ҡарағандаЙәлдәк ыруы атамасы Йәлдәк тархан (ырудашлары арасында өстөнлөк белән файдаланып, ясаҡ түләүдән ҡотҡарылған юғары ҡатлам кешесе һәм шул кешенең нәселдән нәселгә күчә торған дәрәҗә исеме) исеменнән алынған. Йәлдәклеләрнең тоҡомнары берничә йөз йыл эчендә Көньяҡ Башҡортостанның кыпчаҡ улусына кергән.

Генетик тикшеренүләр I2-P37 һәм G-Р303 гаплогруппасын йөрөтүче йәлдәк тоҡомнарының Көнчығыш Европаның көнбатыш өлөшөндә йәшәүен раслай (Балкан ярымутрауы, Карпат таулары тирәсе, Төньяҡ Кавказ).

КЫРГЫЗ

Ҡырғыз ыруы башҡортларының асаба җирләре Башҡортостанның Туймазы
районыннан Краснокама районынача сузылған, Татарстан районының Аҡтаныш, Баулы Һәм Ютаза районнарын ҡолачлап алған.

ГИРЕИ - КИРЕИТЫ

Урдалыларның Гәрәй этнонимын йөрөтүче күп булмаған бер төркөмө, Башҡортостанда XIII – XIV б. Урнашҡан ыруга үз исемнәрен биреп, үзләре башҡорт халҡына ҡушылып юҡ була.

Иль (ильде)-гәрәйләр хас, Мурзалар (БР Салауат р-ны) һәм өчөн I1-M253 (L227) Юрматы гаплогруппасы (Ишембай һәм б. р-нар) ыруларыннан тыш ул башҡа башҡорт ыруларында бу дәрәҗәдә үк чагылдырылмаган.

БҮЛӘР

«Бүләр башҡортлары этник яҡтан Волга буйы болғарларына ғына ҡайтып ҡалмай, ә шул чорның башҡа башҡорт ясалғычлары (юрматы, юрми, йәнәй) белән тығыз бәйле булуы сәбәпле алар, күренүенчә, Болғар дәүләтенең боронғо мадьяр ҡабиләләре белән этник яҡтан үзара хезмәттәшлек этабын үткән чорона ҡарай.».

(Р.Г. Көзәй).
Карта расселения башкирских родов
ИЛЕШ РАЙОНЫ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ СӨЙЛӘШЕ

Илеш районы башҡортлары боронғы һәм күп яҡлы этник-ара һәм тел-ара бәйләнешләр урнашҡан өлкәдә йәшәйләр.

Районның төп халҡының сөйләм стиле башҡорт теленең төньяҡ-көнбатыш диалектының түбәнге ағидел-ыҡ сөйләшенә ҡарай.Лексиканың түбәндәге ҡатламнарын айырып күрсәтергә мөмкин: ғөмүм башҡорт лексикасы иң киң һәм боронғы ҡатламны тәшкил итә, ғөмүм лексика, төньяҡ-көнбатыш һәм көнчығыш, көнчығыш һәм көньяҡ диалектлары лексикасы, диалекталь лексика, айырым сөйләшләргә генә хас лексика.

Шушы телдә сөйләшүче хәзерге Илеш районы җирендә йәшәүче ыру тоҡомнары башҡорт теленең түбәнге ағидел-ыҡ сөйләше грамматикасының, хәзерге әдәби башҡорт теленә яҡынлығын, шулай уҡ көнчығыш һәм өлөшчә көньяҡ диалектның сөйләшләренә ошауын күрсәтә.

Бу исә без ҡараған сөйләшнең ғөмүмхалыҡ башҡорт теле системасы эчендәлеген исбатлай.

Түбәнге ағидел-ыҡ сөйләшенең сүзлек байлығы нигезендә ғомумбашҡорт лексикасы ята, ул бөтөн тематик төркөмнәрдә чағылыш тапҡан: ағай (брат, дядя), буран (метель, снегопад с ветром), жиһил (злой; лит. яһил), ошаҡ (ябеда).
Карта диалектов башкирского языка
• Төньяҡ-көнбатыш диалекты беренче тапҡыр 1881 й. А.Г. Бессонов тарафыннан ҡаралған.

• Н.Ф. Катанов аны ике тапҡыр өйрәнгән һәм үз эшләрендә чағылдырған (1897 и 1898).

• 1930 й.экспедициялары белән дүрт тапҡыр өйрәнелгән.

• 1954 йылғы экспедиция эшләрендә чағылдырылған (Асҡын, Балтач, Борай, Тәтешле, Янауыл районнары).

• Т.Г. Баишев тарафыннан "Башҡорт диалектларының әдәби телгә мөнәсәбәте" монографиясында (1955) һәм диссертациясында (1956) башҡорт диалектлары һәм сөйләшләре системасында чағылдырылған.

• 1955 йылда С.И. Руденко тарафыннан картограмма ясалған.

БАШҠОРТОСТАНДА ЙӘШӘҮЧЕ ТӨРКИ ХАЛЫҠЛАР
МИШӘРЛӘР, ТИПТӘРЛӘР, ҠАЗАН ТАТАРЛАРЫ ҺӘМ КРӘШЕННӘР
Мишәрләр
Төрөк этносы, хәзерге ваҡытта татар һәм башҡортлар тарафыннан ассимиляцияға дучар ителгән. Башҡортостанның 60% татарлары мишәрләрдән тора. Мишәрләрнең формалашуы Цна йылғасы бассейны, Мокша һәм Сура йылғасы тамаҡларында бара. Мишәрләрнең этник нигезен үзенә әһәмиәтле ҡыпчаҡ башланғычын алған урта ғасыр буртас халҡы тәшкил итә. IX - XIII ғ. дәүерендә мишәрләр болғар-ҡыпчаҡ тел-этник бергәлек булып формалашҡан. XIV - XVI ғ. мишәрләр фин-уғыр компонентын һәм шулай уҡ яңа төрөк (күпчелек нуғай) төркөмнәрен сеңдерә килгәннәр.

«Мещерятский наш народ прежде других иноверцев по соб-ственному своему желанию, переселившись из Золотой Орды в Россию еще в 7001 (1493) г., за верныя и беспорочныя предков наших российскому скипетру службы как при взятье Казани (в 1552 г.), так и при других многих тогдашнего времени случаях, жалованы были в разных местах на нагорной стороне Волги поместными дачами и для поселения их выгодными землями и угодьями».

«Прошение мишар-ских депутатов Абдулкадыра Абдулкаримова с «товарыщами» генерал-губерна-тору» от 1794 г.
Типтәрләр
Тарихи Башҡортостан җирендә йәшәгән халыҡның социаль төркөме. Башлыча төрлө сәбәпләр арҡасында бурычларын (хәрби хезмәт, ясаҡ) үтәй алмаған башҡортлар типтәргә әйләнгән.

Алар типтәргә күчкәч ҡазнаға җиңелчә генә ясаҡ түләгән. XVIII-XIX ғ. типтәрләргә чығышлары белән Волга буйыннан булған ясаҡлы чуашлар (татарлар), мишәрләр, марилар (черемислар), удмуртлар (вотяки) күпләп күчкән.

Метрик язуларда башҡорт чығышлы типтәрләр үзләрен "типтәр булған башҡорт", "яңа башҡорт" йәки башҡорт дип атаған.
Ҡазан татарлары һәм крәшеннәр
Башҡортостан татарларының 20% артмый.

Ҡазан татарлары XVII– XVIII ғ. чигендә Волга буйы төрөкләренең Рәсәй дәүләтенең этник сословиелы структурасында берләшүе нигезендә барлыҡҡа килгән.

Башҡорт җирләрендә йәшәүче татарларның Урта Волга буйы татарларыннан айырмалы яҡлары: матди, рухи мәдәниәттә чағылучы һәм диалекталь үзенчәлекләре бар.

Тарихи Башҡортостан чикләреннән тыш йәшәгән татарларның этномәдәни һәм социаль-иҡтисади үсешенә төньяҡ-көнбатыш һәм төньяҡ-көнчығыш башҡортлары зур йоғонты ясады.
Ничек шәжәрә төзергә?
ТӨНЬЯҠ-КӨНБАТЫШ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ ТРАДИЦИОН КИЙЕМЕ
Башҡорт күкрәкчәләренең бизәлү нигезендә җирле йолалар ята. Ләкин һәр бизәк әлегә тиклем булған өлгө буйынча эшләнсә дә үзенчәлекле була.

ИЗҮ - ОСТАЛЫҠНЫҢ СИМВОЛЫ

Җинел күкрәкчә - Изү озончараҡ, асҡа таба ярым түгәрәк була. Муйынға күкрәкчә бау йәки (бик сирәк) айырым тегелгән ярым түгәрәк яҡа белән беркетелә.

Күкрәкчәнең нигезе - озончараҡ ярым түгәрәк формадағы постаудан (сукно) йәки бер төслө генә бәрхеттән туҡыма (30x40 см). Нигезгә ҡыйғачлап уҡа рәтләре (киң һәм тар) һәм төслө тасмалар тегелә. Күкрәкчәне уртасына йәки тасма, уҡаның төрле җиренә сибелгән көмөш тәңкәләр, өстәлмәле челтәр ҡатламнары бизәй. Күбесенчә бизәү элементлары урта верткаль бағананы төзи.

Анда күбесенчә зур тәңкәләр һәм сердоликтан төймәләр тегелә.

Шулай уҡ төньяҡ һәм көнбатыш районнарда хатын-ҡызларның күкрәген әмәйзек, дәүәт, hәcитә дип аталған әйбер белән бизәгәннәр. Бизәүечне сул яҡ ҡулбаштан уң яҡ ҡул астын бәйләгәннәр. Аны әзерләгәндә туҡыма нигезгә (буй йәки озонча ярым түгәрәк) медальон, бляха, зур тәңкәләр, төймәләр, сирәк кенә мәржәннәр теккәннәр. Ҡайсы бер чаҡта бу бизәкләр киң булып, күкрәкне тулысынча ҡаплаған.

ТӨНЬЯҠ-КӨНБАТЫШ БАШҠОРТЛАРЫНЫҢ ТРАДИЦИОН ТУҠУЧЫЛЫҒЫ
келәм паласы - өйнөң бизәге
Урал алды җирләрендә узорлы (орнаментлы) җөнсөз паласлар— келәм суғу зур үсеш алған. Узорны җепләр белән чығаралар, нигезлеге - ҡаты итеп эрләнгән җөн йәки өч ҡат кәтүк җебе. Техник яҡтан бу туҡучылыҡның бер варианты булған.

Нигезлекнең читендә төрлө төстәге җепләр аны ике яҡтан да уратҡан, шуның өчен паласта тишек-ярыҡлар бик сирәк ҡалған.
ӘДӘБИӘТ
• Краснова З. Р. Башкирский фарфор: керамическое производство в постсоветское время // Дизайн. Искусство. Промышленность. № 3 2016.
• Краснова З. Р. Истоки традиций художественных ремесел и промыслов на северо-западе РБ и их развитие в условиях современности. Магистерская дисс. Уфа. 2015.
• Шитова С.Н. Башкирская народная одежда. Уфа: «Китап», 1995.
• Миржанова С. Ф. Северо-западный диалект башкирского языка. Уфа, 1990.
• Западные башкиры по переписям 1795–1917 гг. // Асфандияров А. З., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. Уфа: Китап, 2001.
• Список населенных пунктов Башреспублики. Уфа, Китап, 2002.
• Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния. 1877. Уфа, 2002.
• Народы Башкортостана в переписях населения: В 2 ч. Ч. I. / Териториальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Уфа: Китап. 2016.
• Кутушев Р. Р. Мусульманские метрические книги в Центральном государственном историческом архиве Республики Башкортостан // Отечественные архивы. 2012. №4.
• Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974.
• Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. 2-е изд., доп. Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2010.
• Архивная служба Республики Башкортостан. 100 лет / Управление по делам архивов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2018.
• Асфандияров А. З. Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI – первая половина XIX в.). Уфа: Китап, 2006.
• Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан. Москва-Уфа. «Дизайн. Информация. Картография». 2007.
• История башкирских родов. 2, 6, 12 тт. / Хамидуллин С. И., Азнабаев Б. А., Юсупов Ю. М., Асылгужин Р. Р., Шайхеев Р. Р., Саитбатталов И. Р. и др. Уфа, 2015-2016.
Made on
Tilda